तमाशा सम्राज्ञी विठाबाई भाऊ मांग नारायणगावकर ( Eetha ): दगडाने बाळाची नाळ कापून पुन्हा स्टेजवर उभी राहिलेली वाघीण
महाराष्ट्राच्या मातीत अनेक कलावंत जन्माला आले, पण काही नावं अशी असतात की काळ कितीही पुढे गेला तरी लोक त्यांना विसरत नाहीत. तमाशा आणि लावणीच्या दुनियेत असंच एक अजरामर नाव म्हणजे विठाबाई नारायणगावकर.
हे सुद्धा वाचा : Padmasinh Patil : बुलेटवरची प्रचारफेरी ते निर्दोष सुटका; पद्मसिंह पाटील यांचा संपूर्ण राजकीय प्रवास
हे सुद्धा वाचा : मुंबई सेंट्रल स्थानकावर मराठीत माहिती विचारल्याने वाद; Marathi Language Controversy पुन्हा चर्चेत
आज सोशल मीडियावर त्यांच्या आयुष्यावर आधारित चित्रपटाची चर्चा रंगली आहे. पण अनेकांना माहिती नाही की पडद्यावर दिसणारी कथा ही केवळ सिनेमा नाही, तर एका जिद्दी, धाडसी आणि कलेसाठी जीव ओवाळून टाकणाऱ्या स्त्रीचा खरा इतिहास आहे.
Eetha तमाशाच्या फडात वाढलेली मुलगी
१ जुलै १९३५ रोजी पंढरपूर येथे विठाबाईंचा जन्म झाला. कलावंतांच्या घरात जन्म झाल्यामुळे लहानपणापासूनच त्यांना तमाशा, गाणं आणि नृत्याचं बाळकडू मिळालं.
वयाच्या अवघ्या १३ व्या वर्षी त्यांच्या पायात घुंगरू बांधले गेले आणि महाराष्ट्राला एक मोठी कलाकार मिळाली.
गोड आवाज, देखणं व्यक्तिमत्त्व आणि जबरदस्त नृत्यकला यामुळे काही वर्षांतच विठाबाई तमाशा रसिकांच्या गळ्यातील ताईत बनल्या.
तो प्रसंग आजही अंगावर काटा आणतो
विठाबाईंच्या आयुष्यातील एक प्रसंग आजही महाराष्ट्र विसरलेला नाही.
त्या नऊ महिन्यांच्या गरोदर होत्या. हजारो प्रेक्षकांसमोर तमाशाचा कार्यक्रम सुरू होता. ढोलकीचा ठेका रंगात आला होता आणि विठाबाई लावणी सादर करत होत्या.
अचानक त्यांना प्रसूतीच्या कळा सुरू झाल्या.
सामान्य स्त्री असती तर कदाचित तिथेच कोसळली असती. पण विठाबाईंनी चेहऱ्यावरचं हसू कमी होऊ दिलं नाही.
त्या शांतपणे स्टेजच्या मागे गेल्या.
तिथे ना डॉक्टर होते, ना हॉस्पिटल, ना कोणतीही वैद्यकीय सुविधा.
अशा परिस्थितीत त्यांनी एका बाळाला जन्म दिला.
सगळ्यात धक्कादायक गोष्ट म्हणजे बाळाची नाळ कापण्यासाठी साधी कात्रीही नव्हती.
मग त्यांनी तिथे पडलेला दगड उचलला आणि त्याच दगडाने बाळाची नाळ कापली.
बाळाला कापडात गुंडाळलं, स्वतःचे रक्ताचे डाग पुसले आणि काही मिनिटांत पुन्हा स्टेजवर येऊन लावणी सादर केली.
हा प्रसंग ऐकून आजही अनेकांच्या डोळ्यात पाणी येतं.
३० वर्ष तमाशा दुनियेवर अधिराज्य
१९५० ते १९८० हा काळ विठाबाईंचा सुवर्णकाळ मानला जातो.
त्यांच्या तमाशा फडासाठी लोक मैलोनमैल प्रवास करत. त्यांच्या वगनाट्यांना आणि लावण्यांना प्रचंड गर्दी व्हायची.
“मुंबईची केळीवाली”, “आईचं काळीज”, “रक्तात न्हाली कुऱ्हाड” यांसारखी अनेक नाट्ये गाजली.
त्यांच्या लोकप्रियतेमुळे त्यांना चित्रपटांच्या ऑफरही आल्या. मात्र त्यांनी त्या नाकारल्या.
कारण त्यांना वाटायचं की आपण चित्रपटात गेलो तर आपल्या तमाशा फडावर अवलंबून असलेल्या शेकडो कलाकारांच्या घरची चूल विझेल.
सीमेवर जाऊन जवानांचं मनोरंजन
१९६२ च्या भारत-चीन युद्धाच्या काळात विठाबाई आपल्या संपूर्ण फडासह सीमेवर गेल्या.
अत्यंत कठीण परिस्थितीत त्यांनी भारतीय जवानांसाठी कार्यक्रम केले.
देशासाठी काहीतरी करण्याची ही त्यांची भावना होती.
विशेष म्हणजे यासाठी त्यांनी सरकारकडून कोणताही मोबदला घेतला नाही.
राष्ट्रपतींचा सन्मान मिळाला
विठाबाईंच्या कलेचा गौरव म्हणून त्यांना राष्ट्रपतींच्या हस्ते सन्मानित करण्यात आलं.
“तमाशा सम्राज्ञी” ही पदवी त्यांना मिळाली.
महाराष्ट्रातील लोककलेला त्यांनी देशभरात वेगळी ओळख मिळवून दिली.
आयुष्याच्या शेवटी मात्र आली गरिबी
ज्या कलाकाराने लाखो प्रेक्षकांचं मनोरंजन केलं, लाखो रुपये कमावले, त्या कलाकाराच्या नशिबी शेवटी संघर्षच आला.
वैयक्तिक आयुष्यातील अडचणी, आर्थिक संकट आणि बदलत्या काळामुळे त्यांची परिस्थिती खालावत गेली.
तमाशाची लोकप्रियता कमी झाली.
उत्पन्न घटलं.
आजारपण वाढलं.
आणि अखेर अशी वेळ आली की उपचारासाठीही पैसे उरले नाहीत.
मृत्यूनंतर हॉस्पिटलचं बिल भरण्यासाठीही पैसे नव्हते
१५ जानेवारी २००२ रोजी विठाबाईंचं निधन झालं.
पण त्यानंतर जे घडलं ते आणखी वेदनादायक होतं.
त्यांच्या मृत्यूनंतर हॉस्पिटलचं बिल भरण्यासाठीही कुटुंबाकडे पैसे नव्हते.
मग काही दानशूर लोकांनी वर्गणी गोळा केली.
ते बिल भरलं.
आणि त्यानंतर त्यांचा मृतदेह हॉस्पिटलमधून ताब्यात घेता आला.
एका महान कलाकाराचा असा शेवट व्हावा, हे खरंच महाराष्ट्राचं दुर्दैव म्हणावं लागेल.
विठाबाई Eetha आजही जिवंत आहेत…
विठाबाई आज आपल्यात नसल्या तरी त्यांची कला, त्यांचा संघर्ष आणि त्यांची जिद्द आजही जिवंत आहे.
एका हातात दगड, दुसऱ्या हातात नवजात बाळ आणि काही मिनिटांनी पुन्हा स्टेजवर उभी राहणारी ती कलाकार म्हणजे फक्त विठाबाई.
अशा वाघीणी शंभर वर्षांत एकदाच जन्माला येतात.
FAQ
विठाबाई नारायणगावकर कोण होत्या?
त्या महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध तमाशा आणि लावणी कलाकार होत्या. त्यांना “तमाशा सम्राज्ञी” म्हणून ओळखलं जातं.
विठाबाईंच्या आयुष्यातील सर्वात प्रसिद्ध प्रसंग कोणता?
नवव्या महिन्यात बाळाला जन्म देऊन दगडाने नाळ कापल्यानंतर काही मिनिटांत पुन्हा स्टेजवर जाऊन लावणी सादर करण्याचा प्रसंग.
विठाबाईंना कोणते पुरस्कार मिळाले?
त्यांना राष्ट्रपतींच्या हस्ते सन्मानित करण्यात आलं होतं आणि तमाशा सम्राज्ञी ही पदवी मिळाली होती.
विठाबाईंचा मृत्यू कधी झाला?
१५ जानेवारी २००२ रोजी त्यांचं निधन झालं.
विठाबाईंच्या स्मरणार्थ कोणता पुरस्कार दिला जातो?
महाराष्ट्र शासनाचा “विठाबाई नारायणगावकर जीवनगौरव पुरस्कार”.