इंटरनेटच्या जगात जेव्हा जेव्हा राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाची (RSS) चर्चा होते, तेव्हा गुगलवर सर्वाधिक सर्च केला जाणारा मूलभूत प्रश्न म्हणजे—“Who is Hedgewar?” (हेडगेवार कोण होते?)
आज राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ ही जगातील सर्वांत मोठी स्वयंसेवी संघटना मानली जाते. भारताच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि राजकीय पटलावर या संघटनेचा मोठा प्रभाव आहे. मात्र, या प्रचंड मोठ्या संघटनेची पायाभरणी करणाऱ्या डॉ. केशव बळीराम हेडगेवार (Dr. K. B. Hedgewar) यांच्या मूळ चरित्राविषयी आजच्या पिढीला मोजकीच माहिती आहे.
अनेकांना असा समज असतो की हेडगेवार हे केवळ एका विशिष्ट विचारसरणीचे प्रचारक होते. परंतु, वस्तुनिष्ठ इतिहास तपासला तर ते कलकत्त्यातील सशस्त्र क्रांतीचे भूमिगत शिपाई, काँग्रेसचे निष्ठावान नेते आणि दोनदा सश्रम कारावास भोगलेले स्वातंत्र्यसैनिक होते. या सविस्तर लेखात आपण डॉ. हेडगेवार यांचे बालपण, वैद्यकीय शिक्षण, स्वातंत्र्यलढ्यातील योगदान आणि RSS च्या स्थापनेमागचा खरा इतिहास अत्यंत खोलात समजून घेणार आहोत.
हे सुद्धा वाचा : अनुसूचित जाती (SC) आरक्षणाचे उपवर्गीकरण म्हणजे काय? महार आणि मांग (मातंग) समाजात का पेटलाय वाद?
हे सुद्धा वाचा : कोण आहे ज्ञानेश कुमार ? मुख्य निवडणूक आयुक्त; कलम 370 पासून SIR वादापर्यंत संपूर्ण माहिती
ठळक माहिती: डॉ. हेडगेवार एका दृष्टीक्षेपात (Quick Bio Table)
| वैशिष्ट्ये | माहिती |
| पूर्ण नाव | डॉ. केशव बळीराम हेडगेवार |
| जन्म तारीख | १ एप्रिल १८८९ (गुढीपाडवा) |
| जन्म ठिकाण | नागपूर, महाराष्ट्र |
| टोपण नाव (क्रांतिकारक चळवळ) | कोकेन (Cocaine) |
| शिक्षण | एल.एम.एस. (L.M.S. – डॉक्टर ऑफ मेडिसिन), कलकत्ता |
| संघटना | अनुशीलन समिती, भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस, राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ |
| संघाची स्थापना | २७ सप्टेंबर १९२५ (विजयादशमी, नागपूर) |
| तुरुंगवास | १९२१ (असहकार चळवळ), १९३० (जंगल सत्याग्रह) |
| मृत्यू | २१ जून १९४० (वय ५१ वर्षे) |
१. बालपण आणि कौटुंबिक पार्श्वभूमी (Early Life)
केशव बळीराम हेडगेवार यांचा जन्म एका अत्यंत गरीब पण स्वाभिमानी वैदिक ब्राह्मण कुटुंबात झाला. त्यांचे मूळ घराणे तेलंगणातील कुंदकुर्ती येथील होते, जे नंतर नागपूरमध्ये स्थायिक झाले. केशव यांच्या वडिलांचे नाव बळीराम पंत आणि आईचे नाव रेवतीबाई होते.
प्लेगची साथ आणि बालपणीच अनाथपण
१९०२ मध्ये नागपूर परिसरात प्लेगच्या भीषण साथीने थैमान घातले होते. या साथीच्या आजारात केशव यांनी एकाच दिवशी आपले आई आणि वडील दोघांनाही गमावले. त्यावेळी त्यांचे वय अवघे १३ वर्षे होते. अत्यंत हलाखीच्या परिस्थितीत मोठ्या भावाच्या आधाराने त्यांनी आपले शालेय शिक्षण सुरू ठेवले. दारिद्र्य आणि संकटांनी भरलेल्या या बालपणाने त्यांच्या मनात संघर्षाची आणि स्वावलंबनाची मजबूत पायाभरणी केली.
२. बालपणातील ब्रिटिशविरोधी बंडखोरी
लहानपणापासूनच केशव यांच्या मनात परकीय ब्रिटिश राजवटीविषयी तीव्र चीड होती. त्यांच्या शालेय जीवनातील दोन ऐतिहासिक घटना आजही प्रेरणादायी मानल्या जातात:
राणी व्हिक्टोरियाच्या हीरक महोत्सवाची मिठाई
१८९७ मध्ये ब्रिटनच्या राणी व्हिक्टोरियाच्या राज्यारोहणाचा हीरक महोत्सव नागपूरसह देशभरात साजरा केला जात होता. त्यावेळी शाळांमध्ये लहान मुलांना गोड मिठाई वाटण्यात आली. अवघ्या आठ वर्षांच्या चिमुरड्या केशवने ती मिठाई खाण्याऐवजी थेट कचऱ्याच्या कुंडीत फेकून दिली. घरातल्यांनी विचारले असता त्यांनी रोखठोक उत्तर दिले: “ज्या परकीय सत्तेने आपल्या भारतभूमीला गुलाम बनवले, त्या सत्तेचा उत्सव मी गोड खाऊन कसा साजरा करू?”
‘वंदे मातरम्’ आंदोलन आणि शाळेतून हकालपट्टी (१९०८)
१९०८ मध्ये नागपूरच्या नील सिटी हायस्कूलमध्ये सरकारी ब्रिटिश इन्स्पेक्टर तपासणीसाठी येणार होते. केशव हेडगेवार यांनी सर्व विद्यार्थ्यांना एकत्र करून एक गुप्त योजना आखली. इन्स्पेक्टर वर्गात येताच सर्व विद्यार्थ्यांनी एका सुरात ‘वंदे मातरम्’ चा प्रचंड गजर केला. त्या काळात ब्रिटिशांनी वंदे मातरम् म्हणण्यावर बंदी घातली होती. या घटनेने ब्रिटिश अधिकारी हादरले. माफी मागण्यास नकार दिल्याने शेवटी केशव यांना शाळेतून काढून टाकण्यात आले. त्यानंतर त्यांनी यवतमाळ आणि पुण्याच्या राष्ट्रीय विद्यालयातून आपले मॅट्रिकचे शिक्षण पूर्ण केले.
३. कलकत्ता: वैद्यकीय शिक्षण की सशस्त्र क्रांतीचे प्रशिक्षण?
मॅट्रिकनंतर वैद्यकीय शिक्षणासाठी केशव हेडगेवार यांना तत्कालीन कलकत्ता (Kolkata) येथे पाठवण्यात आले. परंतु, कलकत्त्याची निवड करण्यामागे केवळ वैद्यकीय शिक्षण घेणे हा एकमेव हेतू नव्हता.
अनुशीलन समिती आणि गुप्त टोपण नाव ‘कोकेन’
त्या काळात बंगाल हे भारतीय सशस्त्र क्रांतीचे मुख्य केंद्र होते. लोकमान्य टिळकांचे सहकारी आणि नागपूरचे ज्येष्ठ नेते डॉ. बा. शि. मुंजे यांनी केशव यांना विशेष हेतूने कलकत्त्याला पाठवले होते. तिथे त्यांनी ‘नॅशनल मेडिकल कॉलेज’मधून १९१४ मध्ये एल.एम.एस. (L.M.S.) पदवी यशस्वीरीत्या पूर्ण केली आणि ते डॉक्टर झाले.
परंतु, याच काळात ते बंगालमधील प्रसिद्ध सशस्त्र क्रांतिकारी संघटना ‘अनुशीलन समिती’चे सक्रिय सदस्य बनले.
- ब्रिटिश गुप्तहेरांच्या डोळ्यात धूळ फेकण्यासाठी त्यांचे गुप्त टोपण नाव ‘कोकेन’ ठेवण्यात आले होते.
- त्यांनी त्रैलोक्यनाथ चक्रवर्ती, शचींद्रनाथ सान्याल आणि बिपिन बिहारी गांगुली यांसारख्या भूमिगत क्रांतिकारकांसोबत खांद्याला खांदा लावून काम केले.
- बॉम्ब बनवण्याचे तंत्रज्ञान, बंदुकांची गुप्त वाहतूक आणि क्रांतिकारकांचे जाळे मध्य भारतात विस्तारण्यात त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली.
४. काँग्रेसमधील सक्रिय कार्य आणि दोन वेळा तुरुंगवास
अनेकांना असा गैरसमज असतो की डॉ. हेडगेवार सुरुवातीपासून काँग्रेसच्या विरोधात होते. मात्र ऐतिहासिक वास्तव असे आहे की ते मध्य प्रांतातील (Central Provinces) काँग्रेसचे एक आघाडीचे आणि आक्रमक नेते होते.
१९२० चे नागपूर काँग्रेस अधिवेशन
१९२० मध्ये नागपूर येथे काँग्रेसचे ऐतिहासिक राष्ट्रीय अधिवेशन पार पडले. या अधिवेशनासाठी तयार करण्यात आलेल्या ‘भारत स्वयंसेवक मंडळ’ चे प्रमुख म्हणून डॉ. हेडगेवार यांनी जबाबदारी सांभाळली. त्यांनी संपूर्ण अधिवेशनादरम्यान शिस्तबद्ध स्वयंसेवकांची फळी उभी करून देशातील दिग्गज नेत्यांची मने जिंकली.
असहकार चळवळ आणि राजद्रोहाचा खटला (१९२१)
महात्मा गांधींनी सुरू केलेल्या असहकार आंदोलनात डॉ. हेडगेवार यांनी विदर्भात झंझावाती दौरे केले आणि ब्रिटिशविरोधी आक्रमक भाषणे दिली. मे १९२१ मध्ये ब्रिटिशांनी त्यांच्यावर ‘राजद्रोह’ (Sedition) चा गुन्हा दाखल केला.
न्यायालयात स्वतःचा बचाव करताना त्यांनी दिलेले भाषण ब्रिटिशांच्या न्यायाधीशालाही चकित करणारे होते. न्यायाधीशाने आपल्या निकालात लिहिले: “आरोपीचे न्यायालयात दिलेले भाषण हे त्यांच्या मूळ भाषणापेक्षाही अधिक प्रक्षोभक आणि राजद्रोही आहे.” त्यांना १ वर्षाचा सश्रम कारावास ठोठावण्यात आला. जुलै १९२२ मध्ये जेव्हा ते अकोला तुरुंगातून सुटले, तेव्हा स्वतः मोतीलाल नेहरू, सी. राजगोपालाचारी आणि हकीम अजमल खान यांच्यासारख्या राष्ट्रीय नेत्यांनी त्यांचे जाहीर स्वागत केले होते.
१९३० चा जंगल सत्याग्रह
१९३० मध्ये महात्मा गांधींनी ‘सविनय कायदेभंग’ आंदोलन पुकारले. विदर्भात हा लढा ‘जंगल सत्याग्रह’ म्हणून ओळखला जातो. संघाची स्थापना झालेली असतानाही डॉ. हेडगेवार शांत बसले नाहीत. संघावर ब्रिटिश सरकारची बंदी येऊ नये म्हणून त्यांनी सरसंघचालक पदाचा तात्पुरता राजीनामा दिला आणि वैयक्तिक पातळीवर सत्याग्रहात भाग घेतला. परिणामी, त्यांना पुन्हा ९ महिन्यांचा सश्रम कारावास भोगावा लागला.
५. RSS ची स्थापना का झाली? (Why was RSS Founded?)
दोन वेळा तुरुंगवास भोगून आणि सशस्त्र क्रांतीचे प्रत्यक्ष अनुभव घेतल्यानंतर डॉ. हेडगेवार यांच्या मनात काही मूलभूत प्रश्न निर्माण झाले:
- मूठभर ब्रिटिशांनी कोट्यवधींच्या विशाल भारतावर शेकडो वर्षे राज्य कसे केले?
- आपण राजकीय आंदोलने करतो, पण स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर ते टिकवून ठेवण्याची अंतर्गत ताकद आपल्या समाजात आहे का?
त्यांच्या अभ्यासातून त्यांना असे जाणवले की:
- समाजातील तीव्र विस्कळीतपणा: भारतीय समाज जात, पात, प्रांत आणि भाषेच्या भिंतींमध्ये विभागलेला आहे.
- राष्ट्रीय चारित्र्याचा अभाव: जेव्हा जेव्हा देशावर परकीय आक्रमणे झाली, तेव्हा देश एकत्र लढण्याऐवजी आपापसात लढत राहिला.
- कायमस्वरूपी संघटन हवे: निव्वळ राजकीय घोषणाबाजी किंवा तात्पुरत्या आंदोलनांनी समाज बदलत नाही; त्यासाठी माणसांच्या मनात राष्ट्रभावनेचे रोज संस्कार करावे लागतील.
याच विचारातून २७ सप्टेंबर १९२५ रोजी विजयादशमीच्या शुभमुहूर्तावर नागपूरच्या मोहिते वाड्यात डॉ. हेडगेवार यांनी अवघ्या काही शाळकरी मुलांना सोबत घेऊन ‘राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ’ (RSS) ची स्थापना केली.
६. संघाची अनोखी कार्यपद्धती: ‘शाखा’ तंत्र
डॉ. हेडगेवार यांनी कोणतीही जाहीर प्रसिद्धी, वृत्तपत्रात जाहिरात किंवा मोठा गाजावाजा न करता संघ कार्याची सुरुवात केली. त्यांनी ‘दैनिक शाखा’ ही एक अनोखी कार्यपद्धती शोधून काढली.
- खेळ आणि व्यायाम: मैदानावर पारंपरिक भारतीय खेळ (कबड्डी, खो-खो) आणि लाठीकाठीच्या सरावातून तरुणांमध्ये शारीरिक ताकद आणि सांघिक भावना निर्माण करणे.
- जातीभेदाला पूर्ण फाटा: शाखेत येणाऱ्या प्रत्येकाला फक्त ‘स्वयंसेवक’ मानले गेले. एकत्र बसणे, एकत्र खेळणे आणि एकत्र राष्ट्रगीत गाणे यामुळे आपोआप जातीभेद गळून पडले.
- आर्थिक स्वावलंबन (गुरुदक्षिणा): संघटनेसाठी बाहेरून कोणाकडेही देणगी न मागता स्वयंसेवकांनीच भगव्या ध्वजासमोर वर्षातून एकदा गुप्त अर्पण (गुरुदक्षिणा) करण्याची स्वाभिमानी पद्धत त्यांनी सुरू केली.
७. डॉ. हेडगेवारांचा जीवनप्रवास आणि अखेरचे दिवस
रात्रंदिवस प्रवास, अपुरी झोप, अनियमित आहार आणि समाजकार्याचा प्रचंड ताण यामुळे डॉ. हेडगेवारांची प्रकृती उतारवयात ढासळू लागली. त्यांना तीव्र संधिवात आणि फुफ्फुसाचा आजार जडला होता.
अखेरच्या काळात त्यांनी संघाची धुरा तरुण प्राध्यापक माधव सदाशिव गोळवलकर (श्री गुरुजी) यांच्याकडे सोपवली. २१ जून १९४० रोजी वयाच्या अवघ्या ५१ व्या वर्षी नागपूर येथे या थोर तपस्व्याची प्राणज्योत मालवली.
नागपूरच्या रेशीमबाग येथे त्यांचे समाधीस्थळ असून त्याला ‘स्मृती मंदिर’ म्हणून ओळखले जाते.
प्र. १: Who is Hedgewar? (हेडगेवार कोण होते?)
उत्तर: डॉ. केशव बळीराम हेडगेवार हे भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक, सशस्त्र क्रांतिकारक, काँग्रेसचे माजी नेते आणि राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे (RSS) संस्थापक व पहिले सरसंघचालक होते.
प्र. २: RSS ची स्थापना कधी, कुठे आणि कोणी केली?
उत्तर: राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाची स्थापना २७ सप्टेंबर १९२५ रोजी (विजयादशमी) नागपूर येथे डॉ. केशव बळीराम हेडगेवार यांनी केली.
प्र. ३: डॉ. हेडगेवार डॉक्टर होते का?
उत्तर: होय, त्यांनी तत्कालीन कलकत्ता येथील नॅशनल मेडिकल कॉलेजमधून १९१४ मध्ये L.M.S. (Licentiate in Medicine and Surgery) ही वैद्यकीय पदवी प्राप्त केली होती.
प्र. ४: डॉ. हेडगेवार तुरुंगात का गेले होते?
उत्तर: त्यांनी ब्रिटिशांविरुद्ध असहकार चळवळ (१९२१) आणि जंगल सत्याग्रह (१९३०) या दोन्ही आंदोलनांमध्ये सक्रिय सहभाग घेतला होता, ज्यामुळे त्यांना दोन वेळा सश्रम कारावासाची शिक्षा झाली होती.
प्र. ५: डॉ. हेडगेवार यांच्या क्रांतिकारी संघटनेचे नाव काय होते?
उत्तर: कलकत्त्यात वैद्यकीय शिक्षण घेत असताना ते ‘अनुशीलन समिती’ या सशस्त्र क्रांतिकारी संघटनेचे सक्रिय सदस्य होते, जिथे त्यांचे गुप्त नाव ‘कोकेन’ होते.
अंतिम निष्कर्ष (Final Thoughts)
डॉ. केशव बळीराम हेडगेवार यांच्या विचारसरणीवर आणि कार्यपद्धतीवर आधुनिक काळात विविध राजकीय दृष्टिकोनातून चर्चा होते. परंतु, एक निष्कलंक देशभक्त, ज्याने डॉक्टरकीचा व्यवसाय करून श्रीमंती मिळवण्याऐवजी संपूर्ण आयुष्य दारिद्र्यात काढून देशसेवेसाठी वेचले, अशा स्वातंत्र्यसैनिकाचा इतिहास प्रत्येक भारतीयाला माहित असणे आवश्यक आहे.
सशस्त्र क्रांतीच्या आगीतून तावून सुलाखून निघालेला आणि नंतर शांततेच्या मार्गाने समाज संघटन करणारा हा एक अद्वितीय प्रवास होता.
