महार रेजिमेंट स्थापना दिवस 2026 : भारतीय लष्कराच्या इतिहासात १ ऑक्टोबर हा दिवस विशेष महत्त्वाचा आहे. याच दिवशी १९४१ मध्ये तत्कालीन ब्रिटिश भारतीय लष्करात महार रेजिमेंटची पहिली बटालियन बेळगाव येथे उभारण्यात आली. या रेजिमेंटच्या स्थापनेच्या इतिहासात डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची भूमिका, महार सैनिकांची जुनी लष्करी परंपरा, दुसऱ्या महायुद्धातील सहभाग आणि स्वातंत्र्यानंतर भारतीय लष्करातील कामगिरी यांचा महत्त्वाचा संदर्भ आहे. Press Information Bureau
आज १ ऑक्टोबर २०२६ रोजी महार रेजिमेंटला ८५ वर्षे पूर्ण होत आहेत. त्यामुळे सोशल मीडिया आणि इतिहासविषयक चर्चांमध्ये Mahar Regiment Day, Mahar Regiment Foundation Day, Mahar Regiment History आणि Dr. Babasaheb Ambedkar Mahar Regiment हे विषय पुन्हा चर्चेत येत आहेत.
महार रेजिमेंटची स्थापना नेमकी कशी झाली? डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा त्याच्याशी काय संबंध होता? पहिली बटालियन कुठे स्थापन झाली? महार सैनिकांचा लष्करी इतिहास किती जुना आहे? आणि या रेजिमेंटने स्वातंत्र्यानंतर कोणते पराक्रम गाजवले? जाणून घेऊया.
हे सुद्धा वाचा : अनुसूचित जाती (SC) आरक्षणाचे उपवर्गीकरण म्हणजे काय? महार आणि मांग (मातंग) समाजात का पेटलाय वाद?
हे सुद्धा वाचा : कोण आहे ज्ञानेश कुमार ? मुख्य निवडणूक आयुक्त; कलम 370 पासून SIR वादापर्यंत संपूर्ण माहिती
महार रेजिमेंट स्थापना दिवस कधी आहे?
महार रेजिमेंटची पहिली बटालियन १ ऑक्टोबर १९४१ रोजी बेळगाव येथे उभारण्यात आली.
ही तारीख महार रेजिमेंटच्या इतिहासातील महत्त्वाची सुरुवात मानली जाते. भारत सरकारच्या संरक्षण मंत्रालयाच्या PIB प्रसिद्धीपत्रकानुसार, रेजिमेंटची स्थापना १ ऑक्टोबर १९४१ रोजी झाली आणि पुढे तिने अनेक युद्धभूमींवर कामगिरी बजावली. Press Information Bureau
म्हणूनच दरवर्षी १ ऑक्टोबर हा महार रेजिमेंटचा Raising Day / स्थापना दिवस म्हणून ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाचा ठरतो.
२०२६ मध्ये या स्थापनेला ८५ वर्षे पूर्ण झाली आहेत.
महार रेजिमेंट म्हणजे काय?
महार रेजिमेंट ही भारतीय सेनेच्या पायदळातील (Infantry) एक रेजिमेंट आहे.
रेजिमेंटची सुरुवात महार समाजातील सैनिकांच्या स्वतंत्र भरतीच्या पार्श्वभूमीवर झाली. मात्र काळानुसार तिची रचना बदलत गेली आणि आजच्या भारतीय लष्करातील रेजिमेंटची रचना पूर्वीच्या समुदाय-आधारित स्वरूपापेक्षा व्यापक आहे.
महार रेजिमेंटची रेजिमेंटल सेंटर सागर, मध्य प्रदेश येथे आहे. तिच्या इतिहासात युद्धसेवा, सीमा सुरक्षा, प्रतिदहशतवाद, मदतकार्य आणि राष्ट्रउभारणीतील योगदानाचा उल्लेख आढळतो. Wikipedia
महार रेजिमेंट स्थापनेत डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची भूमिका काय होती?
महार रेजिमेंटच्या इतिहासातील सर्वाधिक चर्चिला जाणारा मुद्दा म्हणजे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची भूमिका.
दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात ब्रिटिश भारतीय लष्कराला मोठ्या संख्येने सैनिकांची गरज निर्माण झाली होती. त्याच काळात जुलै १९४१ मध्ये डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची व्हाईसरॉयच्या Executive Council च्या Defence Advisory Committee वर नियुक्ती झाली.
ऐतिहासिक नोंदींनुसार, या काळात त्यांनी महार समाजातील तरुणांना लष्करात भरती होण्याचे आवाहन केले आणि स्वतंत्र महार रेजिमेंटच्या मागणीसाठी प्रयत्न केले. त्यानंतर १ ऑक्टोबर १९४१ रोजी पहिली महार बटालियन बेळगाव येथे उभारण्यात आली. The Times of India
मात्र येथे एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घेणे गरजेचे आहे—रेजिमेंटची स्थापना ही केवळ एका व्यक्तीच्या प्रयत्नाचा परिणाम म्हणून पाहण्यापेक्षा महार सैनिकांच्या दीर्घ लष्करी परंपरेचा आणि त्या काळातील युद्धकालीन परिस्थितीचा एकत्रित परिणाम म्हणून पाहणे अधिक अचूक ठरते.
पहिली महार बटालियन कुठे स्थापन झाली?
पहिली महार बटालियन बेळगाव, कर्नाटक येथे १ ऑक्टोबर १९४१ रोजी उभारण्यात आली.
उपलब्ध लष्करी इतिहासाच्या नोंदीनुसार ही बटालियन Lieutenant Colonel H. J. R. Jackson यांच्या नेतृत्वाखाली उभारण्यात आली. ते 13th Frontier Force Rifles शी संबंधित होते. त्या वेळी Subedar Major Sheikh Hassnuddin यांचाही उल्लेख आढळतो. Wikipedia
यानंतर रेजिमेंटचा विस्तार करण्यात आला.
महार रेजिमेंटच्या सुरुवातीच्या बटालियन
- 1st Battalion – 1 ऑक्टोबर 1941, बेळगाव
- 2nd Battalion – जून 1942, कामठी
- पुढील बटालियनची उभारणी नंतर करण्यात आली.
म्हणजेच १९४१ मध्ये झालेली सुरुवात पुढे मोठ्या रेजिमेंटमध्ये विकसित झाली. Wikipedia
महार समाजाचा लष्करी इतिहास महार रेजिमेंटच्या आधीपासूनचा
महार रेजिमेंटची कथा १९४१ पासून सुरू होते असे म्हणणे पूर्ण चित्र देत नाही.
महार सैनिकांचा लष्करी सहभाग यापूर्वीपासूनच आढळतो. ऐतिहासिक नोंदींनुसार महार सैनिकांनी मराठा सैन्यात विविध लष्करी आणि संरक्षणात्मक जबाबदाऱ्या पार पाडल्या होत्या.
ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या सैन्यातही महार सैनिकांची भरती झाली होती. त्यांच्या लष्करी सहभागाचा संदर्भ कोरेगावच्या लढाईशी देखील जोडला जातो. मात्र या इतिहासाकडे पाहताना त्या काळातील ब्रिटिश वसाहतवादी सैन्यरचना आणि नंतरच्या सामाजिक-राजकीय अर्थांचे वेगळेपण समजून घेणे आवश्यक आहे. The Times of India
1917 मध्येही उभारण्यात आली होती महार बटालियन
महार रेजिमेंटची १९४१ मधील स्थापना ही महार सैनिकांच्या लष्करी इतिहासातील पहिलीच घटना नव्हती.
पहिल्या महायुद्धाच्या काळात जून १९१७ मध्ये 111th Mahars ही बटालियन उभारण्यात आली होती.
मात्र युद्धानंतरच्या लष्करी पुनर्रचनेत ही युनिट टिकली नाही आणि पुढे ती इतर युनिटमध्ये विलीन होऊन अखेर विसर्जित करण्यात आली. त्यामुळे महार सैनिकांना पुन्हा स्वतंत्र लष्करी युनिट मिळण्यासाठी पुढील दोन दशकांहून अधिक काळ प्रयत्नांचा इतिहास दिसतो. Wikipedia
यामुळे १९४१ ची महार रेजिमेंट ही एका दीर्घ संघर्षानंतर पुन्हा उभी राहिलेली लष्करी ओळख म्हणूनही पाहता येते.
दुसऱ्या महायुद्धात महार रेजिमेंटची भूमिका
महार रेजिमेंटची स्थापना दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात झाली. त्यामुळे स्थापनेनंतर लगेचच रेजिमेंटला युद्धकालीन जबाबदाऱ्या मिळाल्या.
उपलब्ध नोंदीनुसार महार रेजिमेंटच्या काही बटालियननी North-West Frontier Province मध्ये सेवा बजावली, तर दुसऱ्या बटालियनने Burma Campaign मध्येही सहभाग घेतला. Bharat Rakshak
म्हणजेच रेजिमेंटची सुरुवात केवळ प्रशासकीय पातळीवरील निर्मिती नव्हती; तिच्या सैनिकांना युद्धकालीन परिस्थितीत प्रत्यक्ष जबाबदाऱ्या पार पाडाव्या लागल्या.
1946 मध्ये महार रेजिमेंटमध्ये मोठा बदल
महार रेजिमेंटच्या इतिहासातील आणखी एक महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे १९४६ मधील भूमिका बदल.
ऐतिहासिक नोंदीनुसार रेजिमेंटला Medium Machine Gun Regiment म्हणून रूपांतरित करण्यात आले. पुढील काही काळ या भूमिकेतून रेजिमेंटने भारतीय लष्करातील पायदळ युनिट्सना फायर सपोर्ट दिला. Bharat-Rakshak.com
नंतरच्या काळात रेजिमेंट पुन्हा नियमित Infantry Regiment म्हणून विकसित झाली.
फाळणीनंतर महार रेजिमेंटचे योगदान
१९४७ मध्ये भारताची फाळणी झाल्यानंतर देशातील परिस्थिती अत्यंत अस्थिर होती.
या काळात महार रेजिमेंटच्या जवानांनी कायदा-सुव्यवस्था राखणे आणि धोकादायक भागातून नागरिकांचे स्थलांतर सुरक्षित करण्याच्या कामात योगदान दिल्याची ऐतिहासिक नोंद आहे. Bharat-Rakshak.com
ही भूमिका केवळ युद्धभूमीपुरती मर्यादित नव्हती. देशाच्या अंतर्गत सुरक्षेच्या कठीण काळातही सैनिकांना जबाबदाऱ्या पार पाडाव्या लागल्या.
काश्मीर युद्ध आणि महार रेजिमेंट
स्वातंत्र्यानंतर महार रेजिमेंटने भारतीय लष्कराच्या विविध मोहिमांमध्ये सहभाग घेतला.
१९४७-४८ च्या जम्मू-काश्मीर युद्धात महार रेजिमेंटच्या बटालियननी महत्त्वाची कामगिरी बजावली. काही ऐतिहासिक नोंदींमध्ये Jhangar परिसरातील लढाईतील त्यांच्या सहभागाचा विशेष उल्लेख केला जातो. Sahitya
पुढे रेजिमेंटच्या बटालियनना जम्मू-काश्मीर, लडाख आणि पंजाबशी संबंधित Theatre Honours मिळाल्याची नोंद आहे. WebFiddle
महार रेजिमेंटचे घोषवाक्य काय आहे?
महार रेजिमेंटचे Motto – “Yash Siddhi” असे आहे.
याचा साधारण अर्थ “यश आणि सिद्धी” असा होतो.
रेजिमेंटचा War Cry – “Bolo Hindustan Ki Jai” असा नमूद केला जातो. NewKerala.com
ही घोषणा रेजिमेंटच्या राष्ट्रसेवेच्या भावनेशी जोडली जाते.
महार रेजिमेंट आणि परमवीर चक्र
महार रेजिमेंटच्या शौर्यपरंपरेतील सर्वात उल्लेखनीय नाव म्हणजे मेजर रामास्वामी परमेश्वरन.
ते Mahar Regiment मध्ये कार्यरत होते आणि १९८७ मध्ये श्रीलंकेतील Operation Pawan दरम्यान त्यांनी असामान्य शौर्य दाखवले.
२५ नोव्हेंबर १९८७ रोजी त्यांच्या तुकडीवर हल्ला झाला. गंभीर जखमी झाल्यानंतरही त्यांनी आपल्या सैनिकांना आदेश देणे सुरू ठेवले आणि शत्रूविरुद्ध प्रतिहल्ला केला. त्यांच्या या शौर्यासाठी त्यांना मरणोत्तर परमवीर चक्र प्रदान करण्यात आले. S3WaaS
मेजर रामास्वामी परमेश्वरन हे महार रेजिमेंटशी संबंधित परमवीर चक्र प्राप्त करणारे अत्यंत महत्त्वाचे वीर अधिकारी म्हणून भारतीय लष्करी इतिहासात स्मरणात आहेत.
महार रेजिमेंटला किती युद्ध सन्मान मिळाले आहेत?
भारत सरकारच्या संरक्षण मंत्रालयाच्या माहितीनुसार, १ ऑक्टोबर १९४१ रोजी स्थापना झाल्यापासून महार रेजिमेंटने अनेक युद्धभूमींवर कामगिरी बजावली असून तिला ९ Battle Honours आणि १२ Theatre Honours मिळाले आहेत. रेजिमेंटला परमवीर चक्र आणि अशोक चक्रासह अनेक शौर्य पुरस्कार मिळाले आहेत. Press Information Bureau
ही माहिती महार रेजिमेंटच्या दीर्घ लष्करी प्रवासाची कल्पना देते.
महार रेजिमेंट आज कुठे आहे?
आज महार रेजिमेंट भारतीय लष्करातील कार्यरत Infantry Regiment आहे.
रेजिमेंटल सेंटर सागर, मध्य प्रदेश येथे आहे. काळानुसार रेजिमेंटची रचना आणि भरतीचे स्वरूप बदलले असून आज भारतीय लष्करातील विविध रेजिमेंट्सप्रमाणे तिचे स्वरूप व्यापक झाले आहे. Wikipedia
२०२२ मध्ये भारतीय लष्कराच्या महार रेजिमेंट आणि भारतीय वायुदलाच्या No. 8 Squadron यांच्यात औपचारिक affiliation देखील करण्यात आली. संरक्षण मंत्रालयाने याची माहिती प्रसिद्ध केली होती. Press Information Bureau
महार रेजिमेंट आणि भारतीय वायुदलाची खास जोड
१९ डिसेंबर २०२२ रोजी Mahar Regiment आणि Indian Air Force च्या No. 8 Squadron यांच्यात affiliation ceremony झाली.
संरक्षण मंत्रालयानुसार, या सहकार्याचा उद्देश दोन्ही दलांमध्ये संयुक्त कार्यपद्धती, क्षमता आणि tactical understanding अधिक विकसित करणे हा होता. Press Information Bureau
ही बाब महार रेजिमेंटच्या आधुनिक लष्करी प्रवासातील एक महत्त्वाचा टप्पा मानता येतो.
महार रेजिमेंटचा स्थापना दिवस एवढा महत्त्वाचा का?
१ ऑक्टोबरचा दिवस केवळ एका लष्करी युनिटच्या स्थापनेची तारीख नाही.
या दिवसामागे अनेक स्तरांचा इतिहास आहे—
- महार सैनिकांची जुनी लष्करी परंपरा
- ब्रिटिश भारतीय लष्करातील भरती धोरण
- १९१७ मधील 111th Mahars
- दुसऱ्या महायुद्धाची पार्श्वभूमी
- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे लष्करी भरतीसाठी प्रयत्न
- १ ऑक्टोबर १९४१ रोजी पहिल्या महार बटालियनची स्थापना
- स्वातंत्र्यानंतरची युद्धसेवा
- जम्मू-काश्मीर, लडाख आणि इतर मोहिमांतील योगदान
- मेजर रामास्वामी परमेश्वरन यांच्यासारख्या वीरांचा पराक्रम
यामुळे महार रेजिमेंटचा इतिहास हा लष्करी इतिहासासोबतच सामाजिक आणि आधुनिक भारताच्या इतिहासाशी जोडलेला विषय आहे.
महार रेजिमेंट स्थापना दिवस 2026: 85 वर्षांचा प्रवास
१९४१ → २०२६ = ८५ वर्षे
१ ऑक्टोबर १९४१ रोजी बेळगाव येथे पहिली बटालियन उभारण्यात आली. आज २०२६ मध्ये महार रेजिमेंटच्या त्या ऐतिहासिक सुरुवातीला ८५ वर्षे पूर्ण होत आहेत.
या ८५ वर्षांच्या प्रवासात रेजिमेंटने युद्धभूमीपासून सीमा सुरक्षा, अंतर्गत सुरक्षा, मदतकार्य आणि राष्ट्रउभारणीपर्यंत विविध जबाबदाऱ्या पार पाडल्या आहेत. भारत सरकारच्या नोंदीनुसार रेजिमेंटने अनेक युद्धभूमींवर कामगिरी बजावली असून तिला विविध Battle आणि Theatre Honours मिळाले आहेत. Press Information Bureau
FAQs : महार रेजिमेंटबद्दल वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
महार रेजिमेंटची स्थापना कधी झाली?
१ ऑक्टोबर १९४१ रोजी महार रेजिमेंटची पहिली बटालियन बेळगाव येथे उभारण्यात आली. Press Information Bureau
महार रेजिमेंटची स्थापना कुठे झाली?
महार रेजिमेंटची पहिली बटालियन बेळगाव, कर्नाटक येथे उभारण्यात आली. The Times of India
महार रेजिमेंटच्या स्थापनेत डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची काय भूमिका होती?
१९४१ मध्ये Defence Advisory Committee शी संबंधित जबाबदारी मिळाल्यानंतर डॉ. आंबेडकरांनी महार समाजातील तरुणांना लष्करात भरती होण्यासाठी प्रोत्साहन दिले आणि स्वतंत्र महार रेजिमेंटच्या मागणीसाठी प्रयत्न केले. त्यानंतर १ ऑक्टोबर १९४१ रोजी पहिली महार बटालियन उभारण्यात आली. The Times of India
महार रेजिमेंटचा स्थापना दिवस कधी असतो?
दरवर्षी १ ऑक्टोबर हा महार रेजिमेंटच्या Raising Day शी संबंधित महत्त्वाचा दिवस आहे.
२०२६ मध्ये महार रेजिमेंटला किती वर्षे पूर्ण झाली?
१९४१ ते २०२६ या कालावधीनुसार ८५ वर्षे पूर्ण झाली.
महार रेजिमेंटचे घोषवाक्य काय आहे?
रेजिमेंटचे Motto “Yash Siddhi” असून War Cry “Bolo Hindustan Ki Jai” असे नमूद केले जाते. NewKerala.com
महार रेजिमेंटचे रेजिमेंटल सेंटर कुठे आहे?
सागर, मध्य प्रदेश येथे महार रेजिमेंटचे Regimental Centre आहे. The Times of India
महार रेजिमेंटला परमवीर चक्र मिळाले आहे का?
हो. मेजर रामास्वामी परमेश्वरन यांना १९८७ मधील Operation Pawan मधील शौर्यासाठी मरणोत्तर परमवीर चक्र मिळाले. S3WaaS
निष्कर्ष
महार रेजिमेंटचा इतिहास म्हणजे केवळ १ ऑक्टोबर १९४१ रोजी सुरू झालेल्या एका सैन्यदलाची कथा नाही. त्यामागे महार सैनिकांची जुनी लष्करी परंपरा, १९१७ मधील लष्करी भरती, दुसऱ्या महायुद्धाची पार्श्वभूमी, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे प्रयत्न आणि त्यानंतर भारतीय लष्करात या रेजिमेंटने बजावलेल्या विविध जबाबदाऱ्यांचा मोठा इतिहास आहे.
१ ऑक्टोबर २०२६ रोजी महार रेजिमेंटच्या स्थापनेला ८५ वर्षे पूर्ण होत असताना तिच्या इतिहासाकडे पाहणे म्हणजे भारतीय लष्कराच्या तसेच आधुनिक भारताच्या सामाजिक इतिहासातील एक महत्त्वाचा अध्याय समजून घेणे होय.
जय हिंद!
